Home Opinie Opinie: Leed verheven tot kunst & cash

Opinie: Leed verheven tot kunst & cash

Ik zag tijdens de ‘Arabische lente’ al foto’s voorbijkomen waarbij ik gemengde gevoelens had. Het waren juweeltjes van foto’s. Foto’s die veel vertelden, maar niet alles. Vooral de ‘victory pics’ werden door mensen geprezen wereldwijd. De jongens die hoog op een standbeeld stonden met een vlag in hun hand, knappe heldhaftige gezichten vol trots en vertrouwen. De plaatjes van pleinen vol biddende mensen deden me denken aan het ‘Pointillisme’, de schilderstijl met puntjes en streepjes die we terugzien in onder andere het werk van Van Gogh.

Advertentie
Chillen op het strand van Alexandrië, Egypte ten tijde van de revolutie in 2011
Chillen op het strand van Alexandrië, Egypte ten tijde van de revolutie in 2011

Foto’s van tienduizenden demonstranten op het strand van Alexandrië met een adembenemende zonsondergang op de achtergrond. Alsof de fotograaf heeft gesmeekt of de mensen wat langer wilden blijven. Wat je niet zag aan deze foto’s waren de broers, vaders en vrienden die nooit meer op een foto gezet konden worden. Het waren momentopnamen zonder verhaal. Zelfs wanneer ik foto’s zag langskomen van de meest verschrikkelijke bloederige opstanden in Tahrir en Maspero te Caïro waar veel mensen omkwamen werd ik getroffen door de schoonheid van de beelden, de focus op het decor. Hoe kreeg een fotograaf dat voor elkaar vroeg ik me af. Ik kon niet begrijpen dat het mogelijk was van zoveel leed, dood en verderf nog iets moois te maken. Het zat me echt niet lekker. Dit gevoel kwam ook bij me op bij de foto’s van andere conflicten. Door de hedendaagse fototechnieken kan stenengooien in Palestina eruitzien als een gestyled theaterstuk.

De vraag is in hoeverre je het mag toelaten beelden te verfraaien die niet zo fraai zijn, tenminste wanneer je zuivere journalistiek toejuicht.
Kunst is iets wat we moeten koesteren, we kunnen er leed mee omschrijven en leed mee verwerken. Maar wanneer wordt leed tot kunst verheven en draait het meer om ‘kunst&cash’ dan om leed? Wanneer wordt er een morele grens overschreden?

En opeens wist ik het deze week. Ik zag een fotoserie voorbijkomen van de Telegraph UK. 23 foto’s, prachtig gestyled met mooie felle kleuren. Het waren beelden van de bootvluchtelingen die al maanden tussen Indonesië, Myanmar, Bangladesh en Maleisië in zee ronddobberden. Voornamelijk Rohinya’s uit Myanmar en Bangladesh. De mensen die keer op keer met een lading brandstof en voedselpakketten de zee weer werden opgestuurd. Deze mensen hebben geen identiteit, weten niet meer waar ze thuishoren. Het zijn ontheemden, vreemden en werden vreemd genoeg om die reden niet geholpen. Aangrijpende foto’s van huilende mensen in net iets te kleurige boten en van mensen in een rij, wachtend op eten, waarbij de fotograaf inzoomt op een kleurrijk plastic bord dat wordt vastgehouden. Het gezicht van de persoon wordt weggelaten, dat lijkt van ondergeschikt belang. Wanneer ik deze foto’s zie dan zie ik kunstwerkjes van leed. Maar wat ik wil horen zijn verhalen! Ik wil niet dat er een foto wordt gemaakt van een dokter, een professor, een schrijver, een bakker onder deze erbarmelijke omstandigheden met slechts een ‘one-liner’ als omschrijving en zonder geldige toestemming. Slechts een stilzwijgende toestemming door wanhoop gedreven. Ik wil weten wat die vrouw die daar met holle ogen na weken geen behoorlijke maaltijd te hebben genuttigd ertoe heeft bewogen dat gammele bootje in te stappen. Wanneer deze fotograaf bereid was geweest in de buurt te blijven van deze mensen, met hen mee te reizen en hun verhaal zou doen dan waren de foto’s een aanvulling geweest met als doel het verhaal te onderstrepen. Deze foto’s werden speciaal geschoten voor een hongerige media en door Telegraph UK in een serie uitgegeven, genaamd: ‘South-east-Asia-migrant-crisis-in-pictures’. Voor het luchtige ‘oe, ai, wat erg!’ publiek. Mensen die geen tijd wensen te besteden aan leed omdat ze er dan wellicht iets bij kunnen gaan voelen. Nog schrijnender is het wanneer we in ogenschouw nemen dat Engeland in een niet zo ver verleden Myanmar bezette en gretig gebruik maakte van de Rohingya’s als goedkope landarbeiders/slaven. Tevens schrijnend omdat Engeland het eerste land was dat zich openlijk verzette tegen het voorstel van EU Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker om Europese landen via nationale quota een verplicht aantal asielzoekers op te laten nemen. Het department Binnenlandse Zaken Verenigd Koninkrijk meldde hierover: “We zullen ons verzetten tegen om het even welk voorstel van de EU om niet-vrijwillige quota in te voeren. Onze focus moet liggen op het stoppen en als doelwit nemen van harteloze criminelen die achter deze verachtelijke mensenhandel zitten. “ Terwijl het Verenigd Koninkrijk deze asielzoekers afwijst wordt er nog wel even een graantje meegepikt. Fotografen trekken rustig naar rampgebieden om asielzoekers op de gevoelige plaat te leggen al zou het om een ‘Catwalk fotoshoot’ gaan. Het laatste beetje wat deze mensen nog bezitten, hun evenbeeld, wordt ook nog even afgepakt. Wanneer echter naast deze fotoserie een dringende oproep gedaan zou worden op humaniteit dan hadden we weer een ander verhaal.

Willen we esthetisch bezig zijn dan denk ik dat we mogen concluderen dat wanneer we kunst gebruiken binnen de wereld van leed de kunst ondergeschikt moet zijn aan het leed. De bestrijding van onrecht en leed moet vooropstaan en daarbij mag kunst een middel zijn. De kunst op zich en/of de verdiensten eraan mogen niet vooropstaan mits de slachtoffers er beter van worden dan de artiest. Wanneer we op journalistiek terrein te maken krijgen met leed dan dient een waarheidsgetrouw verhaal voorop te staan. Uit respect voor de slachtoffers zou een foto geen eigen leven mogen gaan leiden. Wanneer een journalist/fotograaf portretten maakt van mensen op straat die in armoede leven waarbij de foto een verhaal verduidelijkt dan kunnen we dit esthetisch verantwoord noemen.

Leven is geven en nemen. We kunnen als wereldburgers niet de wereld laten vergaan om er aan te verdienen. Ellende creëren, in stand houden en eraan verdienen zie je tegenwoordig in heel veel ontwikkelingen voorkomen. Duidelijke voorbeelden zijn de wapenhandel, het aanwakkeren en in stand houden van conflicten maar ook de graaierige (foto)journalistiek. Wanneer je niet wenst te helpen/investeren laat dan in ieder geval de slachtoffers van het grote onrecht in de wereld zelf hun verhaal doen en er beter van worden en wanneer zij er voor kiezen daar kunst bij te gebruiken is dat hun keuze!