Home Samenleving en Religie Compatibilisme in de Islam

Compatibilisme in de Islam

Heb ik nu, op het moment dat ik dit aan het typen ben, een vrije wil die ervoor zorgt dat ik alles kan doen en laten of is het gedetermineerd dat ik precies deze letters zou kiezen?
Een discussie die al duizenden jaren gevoerd wordt onder de theologen en filosofen.

Ik merkte op jonge leeftijd al gauw dat ik deze discussie in mijn hoofd voerde. Met wat vrienden waren we een keer aan het voetballen op het pleintje, waarbij de keeper, de eigenaar van de bal, plots naar huis moest. “De lantaarnpalen zijn aangegaan, dus ik moet naar huis van mijn moeder,” zei hij. Ik moest natuurlijk wat verzinnen, want hé voetballen zonder bal gaat natuurlijk niet. Dus ik vertelde hem dat het geen probleem was om later te komen, we hadden immers allemaal thuis geleerd dat Allah alles al bepaald heeft, dus ik zei tegen hem: “Blijf nog even, en zeg tegen je moeder dat Allah het zo bepaald heeft dat je later thuis zou komen”. Mijn vriend was snel overtuigd en zo gingen we nog wel even door. De volgende dag op school kwam mijn vriend boos naar me toe. “Allah heeft bepaald dat ik laat zou komen, maar door jou mag ik nu een week niet meer buiten voetballen!”.

Dat zette me toen al aan het denken. Bepaal ik zelf wat ik doe, of is dat al bepaald voor mij? Als alleen ik bepaal wat ik doe, dan bepaalt Allah dus niet alles? En als Allah bepaalt wat ik doe, kan ik toch niet aansprakelijk zijn voor de foute dingen die ik maak?

Als gelovige was ik opzoek naar de balans tussen de vrije wil en het fatalisme/determinisme. Het verschil tussen het fatalisme en determinisme is minimaal. Het fatalisme veronderstelt dat ons lot, onafhankelijk van ons geloof in keuzes, vaststaat en dat men dit maar moet accepteren. Alles is dus a priori al vastgelegd. Er is geen berekenbaarheid tussen oorzaak en gevolg. Het determinisme meent dat onze keuzes en handelingen vastliggen, maar dat er zeker een berekenbaarheid is tussen oorzaak en gevolg. Ons lot is dus niet volledig noodzakelijk afhankelijk van de vastgelegde handelingen.

Kortom; zowel het determinisme als het fatalisme veronderstellen dat er geen vrije wil is, en dat onze keuzes en/of ons lot al vaststaat. Het verschil tussen beiden is minimaal.

De vrije wil daarentegen is wat makkelijker te benaderen; zowel ons lot als onze keuzes zijn niet a priori vastgelegd en er is geen natuurwetsmatige determinisme. Er wordt dus geen rekening gehouden met de berekenbaarheid tussen oorzaak en gevolg. Wij hebben volledig onze eigen keuzes en lot in handen.

Ook Immanuel Kant zocht de balans tussen het determinisme en de vrije wil. Kant maakte onderscheid tussen hoe dingen op zichzelf zijn en hoe ze zich aan ons tentoonstellen. Er zijn volgens hem twee werelden. De fenomenale wereld en de noumenale wereld. De fenomenale wereld is de wereld van de waarneembare dingen, de dingen die wij op een bepaalde manier waarnemen.
De noumenale wereld is de wereld waarin de dingen op zichzelf zijn. Dit is volgens hem de wereld van de zielen en het ongeziene. Van deze wereld hebben we volgens Kant geen zekere kennis*. Vrije wil is volgens Kant ook een noumenon in de noumenale wereld. Verder is de fenomenale wereld gedetermineerd en de noumenale wereld niet.

Indien je de balans wilt vinden tussen het determinisme/fatalisme en de vrije wil, moet je beiden rechtovereind houden. De ontkenning van het een voor de ander streep je weg, waardoor je dus een werkend mechanisme zonder tegenstrijdige axioma’s krijgt, namelijk het compatibilisme. Alles is a priori vastgelegd én de vrije wil bestaat noodzakelijk. Kant kon geen antwoord vinden op het werkend krijgen van het compatibilistisch systeem, ondanks zijn orthodox-christelijke jeugd.

De islam wordt vaak foutief afgeschilderd als een fatalistische religie, terwijl de geloofsleer en essentie van deze religie pure compatibilisme ademt. Daar waar Kant opzoek was naar bevestiging voor het compatibilisme, vertelt de Koran ons in hoofdstuk 28 vers 56:
إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَٰكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَن يَشَاءُ ۚ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ

“Jij (O Mohammed) kunt wie jij lief hebt niet leiden, maar God leidt wie Hij wil en Hij kent hen die het goede pad volgen het best.”

Als men deze vers leest komt deze vers al gauw fatalistisch/deterministisch over. “God leidt wie Hij wil”. Maar als we goed kijken naar het Arabisch, zien we dat de semantiek van deze vers op twee manieren vertaald kan worden. De andere vertaling is namelijk:

“Jij (O Mohammed) kunt wie jij lief hebt niet leiden, maar God leidt wie geleid wil worden en Hij kent hen die het goede pad volgen het best.”

Daar waar talloze filosofen en theologen krankzinnig werden en geen stabiele link konden trekken tussen het determinisme en de vrije wil, vinden we nergens anders deze link tussen de vrije wil en het determinisme gaande het compatibilisme terug in een vorm waarbij de syntax hetzelfde is, en de semantiek naar zowel de vrije wil, “God leidt wie geleid wil worden”, als het determinisme, “God leidt wie Hij wil”, verwijst.

Wie anders dan de Schepper van het determinisme en de vrije wil kan de link tussen deze twee beter uitleggen?

* Volgens Kant hebben we geen kennis over onder andere de zielen. De Koran zegt in hoofdstuk 17 vers 85 over de zielen:
“Zij zullen jou vragen over de ziel, zeg: ‘De ziel is op bevel van mijn Heer geschapen. En de mensheid heeft maar weinig van de Kennis gekregen’ ”